تحلیل نقش عناصر کالبدی در شکل‌گیری هویت ‌بخشی به ساختار محلات شهری (مورد پژوهی؛ محله شیرکُش- گرگان)

•   آرشیو : زمستان 1404
•   کد پذیرش : 14044
•   موضوع : مهندسی معماری
• نویسنده/گان : | سوسن علی‌نژاد، حمیدرضا رزمی
•   زبان : فارسی
•   نوع مقاله : پژوهشی
•   چکیده مقاله به فارسی : زمینه و هدف: هویت محله‌ای به‌عنوان یکی از عناصر کلیدی سازمان فضایی و اجتماعی شهرها، نقش اساسی در شکل‌دهی به فرهنگ و کیفیت محیط شهری ایفا می‌کند. با گذر زمان، عدم توجه به ساختار کالبدی و عناصر تاریخی محلات می‌تواند موجب تضعیف هویت و زوال ارزش‌های فضایی آنها شود. محله شیرکُش گرگان، با وجود پیشینه تاریخی و فرهنگی قابل توجه، تاکنون کمتر مورد مطالعه قرار گرفته و بسیاری از ارزش‌های کالبدی و تاریخی آن مغفول مانده است. هدف از انجام پژوهش، بازشناسی و تحلیل ساختار کالبدی محله شیرکُش و تبیین نقش عناصر کالبدی در هویت‌بخشی به سازمان فضایی آن است. روش پژوهش: پژوهش حاضر از نوع توصیفی_تحلیلی و مبتنی بر روش‌های ریخت‌شناسی شهری است. ابتدا محدوده جغرافیایی و عملکردی محله تعیین و مرزهای آن تحلیل شد. سپس الگوهای فضایی شامل معابر، بافت ابنیه، قطعات زمین و دانه‌بندی فضایی با استفاده از تکنیک ریخت‌شناسی مکتب کانزن استخراج و به کل محله تعمیم داده شد. کاربری‌های موجود نیز با توجه به استانداردهای خدمات شهری، مقیاس عملکردی و قدمت تاریخی گروه‌بندی و تحلیل شد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد ساختار کالبدی محله شیرکُش مبتنی بر عناصر تاریخی و فضایی است که نقش اساسی در شکل‌گیری هویت محله‌ای دارند. مرزهای عملکردی و جغرافیایی محله تا حد زیادی هم‌پوشانی داشته و شبکه معابر اصلی و فرعی حفظ‌کننده انسجام فضایی و هویتی محله است. همچنین، تحلیل الگوی قطعات و توزیع کاربری‌ها حاکی از ارتباط تنگاتنگ میان ساختار کالبدی و کارکردهای محله‌ای است که هویت فضایی محله را تقویت می‌کند. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش حاکی از آن است که شناسایی و حفاظت از عناصر کالبدی و تاریخی محله شیرکُش، به‌ویژه معابر و بافت‌های اصیل، نقش کلیدی در حفظ هویت محله‌ای و ارتقای کیفیت محیط شهری دارد. الگویی که در این پژوهش ارائه شده، می‌تواند به‌عنوان ابزاری تحلیلی برای شناسایی و حفاظت از هویت سایر محلات تاریخی و حتی محلات جدید در بافت شهری مورد استفاده قرار گیرد و زمینه‌ساز مدیریت کالبدی پایدار و حفاظت از سرمایه‌های فضایی_فرهنگی شهرها شود.
•   لیست منابع : [1] ایری، ر، کیانی، م، 1394، بررسی و ارزیابی میزان تحقق پذیری پیشنهادات طرح جامع شهر گرگان، کنگره بین المللی پایداری در معماری و شهرسازی معاصر خاورمیانه
  [2] میرزاعلی، م، رزمی، ح. ر، 1395، کنکاشی پیرامون المان های شهری با رویکرد معماری ایرانی- اسلامی، فصلنامه پژوهش های علوم جغرافیایی ، معماری و شهرسازی، دوره: 1، شماره: 2.
  [3] بذرگر، م. ر. ۱۳9۶، بررسی نقش المان های شهری در تقویت هویت کالبدی؛ مطالعۀ موردی شهر شیراز. نشریه پژوهش و برنامه ریزی شهری، 30، 83-100.
  [4] بهزاد فر، م، 1386، هویت شهر، نگاهی به هویت شهر تهران. انتشارات شهر. چاپ اول تهران.
  [5] Behzadfar, Mustafa. (2016). The identity of the city, a look at the identity of the city of Tehran. Tehran: Nashahr Shahr.
  [6] لینچ. ک، 1376، تلوری شکل خوب شهر. ترجمه حسین بحرینی. تهران و انتشارات دانشگاه تهران.
  [7] ابن الرضا، س، ماجدی، ح، حبیب، ف، 1403، تبیین هویت کالبدی معماری بناهای عمومی معاصردرحوزه جغرافیایی شهرتهران، فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)،14(55). صص:469-455
  [8] Sadeghi, Sadegh (2023). Strategic Policy of Identity Components of Ahvaz City. Urban and Regional Policy, 2(2), 80-100.
  [9] AtashinBar, M. (2009). The Continuity of Identity in Urban Landscape. Bagh-e Nazar Journal, 6(12), 45-56.
  [10] Cowan, R. (2005), The Dictionary of Urbanism, London, And Street Wise Press
  [11] موحد، ع، شماعی، ع، زنگانه، الف، 1391، بازشناسی هویت کالبدی در شهرهای اسلامی (مطالعه موردی: شهر ری). برنامه ریزی منطقه ای، 2(5)، 37-51.
  [12] کریمی آذر، م، شاه زیدی، م، 1401، تاثیر عوامل کالبدی و غیرکالبدی بر هویت محله ای (نمونه مورد مطالعه: محله ستار, منطقه 15 شهر اصفهان). پژوهش های مکانی فضایی، 7(1 (پیاپی 25) )، 109-129.
  [13] Pourjafar, M.R.; Pormand, H.A.; Zabihi, H.; Hashemi Demneh, L.; and Taban, M. (2011). Phenomenology of Identity and Place in Historical Context. Journal of Studies on Iranian Islamic City, 1(3), 11-20.
  [14] میرمقتدایی، م، ۱۳۸۳، معیارهای شناخت و ارزیابی هویت کالبدی شهرها. نشریه هنرهای زیبا، ۳۸-29 ،۱9.
  [15] غلامی، م، حیاتی، ع، 1392، ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻫﻮﯾﺖ ﮐﺎﻟﺒﺪي ﺑﺮ اﻧﺴﺠﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي؛ ﻣﺤﻠﻪ اوﯾﻦ ﺷﻬﺮ ﺗﻬﺮان، ﻧﺸﺮﯾﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﮐﺎرﺑﺮدي ﻋﻠﻮم ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ، ﺳﺎل ﺳﯿﺰدﻫﻢ، ﺷﻤﺎره 30، ﭘﺎﯾﯿﺰ 92.
  [16] Davarinezhad moghadam, M.; and Rahimian moghadam, A.R. (2017). Architectural forms and its impact on visual perception of urban spaces, case study: Ahmadabad Street, Mashhad. The 4th National Conference on Modern Construction Technologies, Sustainable Development and Building Technologies. Mashhad, Iran.
  [17] ﺣﯿﺎﺗﯽ، ع، 1389، ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﻮﻟﻔﻪﻫﺎي ﻫﻮﯾﺖ ﺑﺨﺶ ﻣﺤﻼت ﺷﻬﺮي، ﭘﺎﯾﺎن ﻧﺎﻣﻪ دوره ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﯽ ارﺷﺪ، داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻣﺪرس.
  [18] رﺑﺎﻧﯽ، ج، 1382، ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰي درﺳﯽ و ﺷﮑﻞﮔﯿﺮي ﻫﻮﯾﺖ، دو ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺗﺮﺑﯿﺘﯽ و رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ، ﺳﺎل ﭼﻬﺎرم، ﺷﻤﺎره 1(ﭘﯿﺎﺑﯽ7)، ﺻﺺ 670-657.
  [19] رﺣﯿﻢزاده، م. ر، 1372، ﻣﻔﻬﻮم ﻫﻮﯾﺖ، دوﻣﯿﻦ ﮐﻨﮕﺮه ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﻌﻤﺎري و ﺷﻬﺮﺳﺎزي.
  [20] AminZadeh, B. (2010). Evaluation of Aesthetics and Place Identity. Hoviatshahr, 4(7), 3-14.
  [21] Ebne Reza, S: S., Majedi, H., Habib, F. (2024). Explaining the Physical Identity of Contemporary Public Buildings Architecture in the Geographical Area of Tehran. Geography (Regional Planning), 14(55), 455-469.
  [22] اسعدی جعفرآباد، س، 2024، بررسی مؤلفه‌های هویتمند نماهای ساختمانی؛ مطالعه ‌ای بر جنبه‌های هویت کالبدی کوی گلستان شهر سبزوار. فصلنامه علمی پژوهش های فضا و مکان در شهر, 8(32), 117-138.
  [23] اﺑﻮاﻟﺤﺴﻨﯽ، س. ر، 1388، ﺗﻌﯿﯿﻦ و ﺳﻨﺠﺶ ﻣﻮﻟﻔﻪ ﻫﺎي ﻫﻮﯾﺖ اﯾﺮاﻧﯽ، ﺗﻬﺮان، ﭘﮋوﻫﺸﮑﺪه ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﮏ، ﭼﺎپ اول.
  [24] Lewitka.M. (2008), Place attachment, place identity, and place memory; Restoring the forgotten city past, Journal of Environmental Psychology, No.28. pp 209-231
  [25] Hull, R., Brace, M. L., Gabiela V. (1994) place identity: symbols of self in the urban fabric, landscape and urban planing.No 27.pp.109-120.
  [26] Valibeigi, M., & Moddat, E. (2024). Proposing urban design strategies for branding and enhancing the physical identity of new towns (Case study: Sadra New Town). InternationalJournal of Iranian Urban design studies, 1(1), 93-116.
•   کلمات کلیدی به فارسی : هویت، محله، هویت محله، هویت کالبدی، محله شیرکُش.
•   چکیده مقاله به انگلیسی : Background and Objective: Neighborhood identity, as a key component of the spatial and social organization of cities, plays a fundamental role in shaping urban culture and environmental quality. Over time, neglecting the physical structure and historical elements of neighborhoods can lead to the weakening of identity and the erosion of their spatial values. Shirkosh neighborhood in Gorgan, despite its significant historical and cultural background, has been less studied, and many of its physical and historical values remain overlooked. This study aims to identify and analyze the physical structure of Shirkosh neighborhood and to elucidate the role of physical elements in fostering neighborhood identity. Methods: This descriptive–analytical research is based on urban morphological approaches. First, the geographic and functional boundaries of the neighborhood were defined and analyzed. Spatial patterns, including streets, building textures, land parcels, and spatial grain, were extracted using the Canzen morphological technique and generalized across the neighborhood. Existing land uses were also categorized and analyzed according to urban service standards, functional scale, and historical significance. Results: Findings indicate that the physical structure of Shirkosh neighborhood is rooted in historical and spatial elements that play a central role in forming neighborhood identity. Functional and geographic boundaries largely overlap, and the main and secondary street networks preserve spatial and identity cohesion. Furthermore, the analysis of parcel patterns and land use distribution demonstrates a close relationship between the physical structure and neighborhood functions, which reinforces the spatial identity of the neighborhood. Conclusion: The results suggest that identifying and preserving the physical and historical elements of Shirkosh, particularly streets and original building textures, is crucial for maintaining neighborhood identity and enhancing urban environmental quality. The framework presented in this study can serve as an analytical tool for identifying and protecting the identity of other historic and even newly developed neighborhoods, thereby supporting sustainable spatial management and the conservation of urban cultural and spatial assets.
•   کلمات کلیدی به انگلیسی : Identity, Neighborhood, Neighborhood Identity, Physical Identity, Shirkosh Neighborhood
•  صفحات : 26-48
•   دانلود فایل ( 1.83 MB )