تبیین جایگاه تاریخی سمیران تحت عنوان مرکز شهر نشینی و مدنیت در دل رشته کوه البرز بر اساس یافته‌های باستان شناسی (سفالینه ها)

•   آرشیو : تابستان 1404
•   کد پذیرش : 14038
•   موضوع : سایر شاخه ها
• نویسنده/گان : | آرش ضیاآبادی
•   زبان : فارسی
•   نوع مقاله : پژوهشی
•   چکیده مقاله به فارسی : حوزه فرهنگی میانه رشته‌کوه البرز، به دلیل شرایط زیست محیطی مناسب، همجواری با منابع آبی، و تنوع اقلیمی، همواره مکان شکل‌گیری تمدن‌های مختلف بوده است. منطقه کوهستانی طارم سفلی، به‌ویژه شهر سمیران، از دیرباز به دلیل موقعیت استراتژیک خود به‌عنوان یک منطقه حکومتی و نظامی شناخته می‌شود. وجود دژ سمیران و محوطه‌های باستانی متعدد در این منطقه، از جمله منابع باستان‌شناسی مهم در مطالعات فرهنگی و تاریخی است. پژوهش‌های اخیر به‌ویژه بر روی سفالینه‌های کشف‌شده در این منطقه، به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین داده‌های باستان‌شناسی، متمرکز شده است. این سفالینه‌ها که هم لعاب‌دار و هم بدون لعاب هستند، در مکان‌هایی مانند دژ سمیران، امامزاده قاسم (ع)، گورستان گبری، و پل قدیمی کشف شده‌اند. این یافته‌ها نشان‌دهنده تاریخ‌گذاری بین قرون پنجم تا هشتم هجری قمری و گواهی بر تفاوت‌های طبقاتی و فرهنگی در این منطقه است. تکنولوژی‌های مختلف تولید سفال در سمیران، اطلاعات ارزشمندی در خصوص ساختار اجتماعی و اقتصادی آن زمان ارائه می‌دهند و به‌طور قابل‌توجهی در مقایسه با مناطق مشابه مانند هفت سو دغنان یا خرمدره زنجان قرار می‌گیرند.
•   لیست منابع : 1) استاربابی سبزواری، آ. (1399). بررسی عوامل مؤثر بر توسعه صنعت گردشگری شهری (مطالعه موردی منطقه یک شهر تهران). فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 10(4)، 135–119.
  2) اسمعیلی، ف.، میرزایی، م.، و خداداد، م. (1395). تعیین مناسب‌ترین عرصه‌های محیط‌زیستی حوضه‌ی آبخیز طارم استان زنجان با ارزیابی توان اکولوژیکی برای کاربری‌های توسعه‌ای. مجله‌ی علوم جغرافیایی، 25، 14–1.
  3) پورمیرزاعلی، ق. ن.، یوسفی‌اعظم، س.، و سرور، ر. (1399). تأثیر منطقه‌گرایی بر توسعه اقتصادی کشور (با تأکید بر استان کرمانشاه). فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 10(3)، 58–43.
  4) حاجی‌زاده علمداری، ک.، اعتصام، ا.، و مختاباد امرئی، س. م. (1399). تحلیل شاخص‌های زمینه‌گرایی در آثار معماری سنتی ایران (نمونه‌ مطالعاتی: خانه صادقی اردبیل). فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 10(4)، 251–235.
  5) حسینی، س. ا. (1396). شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌ها و معیارهای گردشگری پایدار طبیعی در مناطق بیابانی (مطالعه موردی: استان یزد). فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 7(4)، 56–45.
  6) خستو، م. (1399). تأثیر شکل شهر و فرهنگ: رویکردی تاریخی. فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 11(1)، 459–443.
  7) سیدبرنجی، س. ک.، حبیبی، س. م.، طبیبیان، م.، و بحرینی، ح. (1399). بررسی نقش بناهای تاریخی در بازآفرینی پایدار و ارتقاء هویت شهری (مورد پژوهی: میدان مرکزی و تاریخی رشت). فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 10(4)، 15–1.
  8) عظیمی یوشانلویی، ا.، حق‌زاد، آ.، رمضانی‌پور، م.، و بزرگمهر، ک. (1399). تحلیل الگوها و راهکارهای توسعه صنعت گردشگری شهری (مطالعه موردی: منطقه ۲۲ شهر تهران). فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 10(3)، 296–283.
  9) قلی‌پور، م.، چراغعلی، م.، و ثنایی‌پور، ه. (1399). طراحی مدل توسعه کارآفرینی اکوتوریسم با رویکرد رفاه اجتماعی راه‌های هدف گردشگری. فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 11(1)، 345–331.
  10) کاظمی، م. ر.، شهماری، ر.، حسنی‌مهر، س. ص.، و پورشیخیان، ع. (1399). تبیین نقش گردشگری در توسعه پایدار روستایی (مطالعه موردی: دهستان چهارفریضه شهرستان بندر انزلی). فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 11(1)، 288–275.
  11) همتی لوحه‌سرا، ج.، رشیدکلویر، ح.، مولایی هشجین، ن.، و اکبری، ح. (1399). ارزیابی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری مسکن روستایی در ایران (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان ماسال/گیلان). فصلنامه علمی‌پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 10(4)، 179–165.
  12) شرقی‌نمین، ا.، اصلانی، س.، و بحرودی، ع. (1389). شناسایی مناطق دگرسانی هیدروترمال در منطقه طارم استان زنجان با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای ASTER. فصلنامه علمی‌پژوهشی زمین و منابع، 3(4)، 62–55.
  13) اعظمی سنگسری، چ. (1350). خداوندان دژ سمیران. فرهنگ و هنر، 102، 271–269.
  14) اعلمش، ع. ا. (1379). سیمای طبیعی طارم سفلی. اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان قزوین.
  15) امینی، ب.، و امینی چهرق، م. (1379). برگه زمین‌شناسی 1:100000 طارم. سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
  16) توحیدی، ف. (1387). فن و هنر سفالگری. تهران: نشر سمت.
  17) رخشا، م.، و نادری، ا. (1389). مردم‌نگاری حوزه‌ی فرهنگی مجموعه‌ی تاریخی سمیران. سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین.
  18) ضیاءآبادی، آ. (1399). حوزه‌ی فرهنگی – تمدنی طارم، به مرکزیت دژ سمیران. قزوین: انتشارات جهاد دانشگاهی قزوین.
  19) فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور. (1379). جلد چهارم. سازمان جغرافیایی دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح.
  20) طرح مطالعات شناسایی منابع آب زیرزمینی محدوده‌ی مطالعاتی طارم – منجیل. (1384). ج ۳، بررسی‌های زیست‌محیطی. وزارت نیرو، شرکت آب منطقه‌ای تهران، معاونت مطالعات و پژوهش منابع آب.
•   کلمات کلیدی به فارسی : طارم- سمیران- سفال.
•   چکیده مقاله به انگلیسی : Abstract
  The cultural zone of the Central Alborz mountain range has historically been a vital center for the emergence and development of various civilizations. Its favorable geographical conditions, proximity to reliable water sources, and climatic diversity have made it an attractive and sustainable habitat throughout history. Among the key regions within this zone is the mountainous area of Tarom Sofla, particularly the ancient city of Semiran. Historically, Semiran has held a prominent strategic role, both militarily and administratively, which is evident from the remains of the Semiran Citadel and numerous other archaeological sites spread across the region. In recent years, archaeological research in this area has increasingly focused on ceramic findings, which are among the most significant and informative cultural artifacts discovered in the region. Pottery shards—both glazed and unglazed—have been unearthed from a range of locations, including the Semiran Citadel, Imamzadeh Qasem (PBUH), the Zoroastrian cemetery, the old bridge, and the city’s former defensive gates. These findings have been dated between the 5th and 8th centuries AH (approximately 11th to 14th centuries AD), a period marked by rich cultural complexity and urban development. The variety in manufacturing techniques and decorative styles observed in these ceramics points to a society with social and economic stratification. Furthermore, the technological diversity reflected in the pottery—such as firing methods, glazing materials, and design motifs—offers a window into the production systems and cultural influences of the time. When compared with similar pottery from nearby regions like Haft Su Dughna and Khorramdarreh in Zanjan province, the ceramics of Semiran provide important comparative data that contribute to a broader understanding of regional interactions, economic networks, and artistic traditions during the Islamic centuries in northwestern Iran.
•   کلمات کلیدی به انگلیسی : Tarom, Semiran, pottery
•  صفحات : 13-28
•   دانلود فایل ( 985.44 KB )